Hoe kan het dat een massa nu eens geagiteerd is, en dan weer berust onder een totalitair regime - het vaakst nog dat laatste? Ik vergelijk het met een fietser die de keuze heeft tussen een constante pedaalslag en een wisselende hartslag, of een constante hartslag en een wisselende trapfrequentie. Op dezelfde manier kunnen mensen intellectueel dezelfde overtuigingen/persoonlijke ingesteldheid enkel handhaven als ze emotioneel veranderlijk zijn. Je zal namelijk vaak teleurgesteld of geshockeerd worden door wat er in de omgeving tegen jouw geloof ingaat.
Steeds vaker zien we echter een overlevingsstrategie: mensen proberen emotioneel constant te blijven, en laten hun geloof slechts sporadisch aan bod komen. Dat levert dan een verontwaardiging van tien minuten op, waarin ongeveer iedereen 'het' beleid en 'het' systeem afwijst, maar zich vervolgens op de orde van de dag richt om niet emotioneel ontwricht te worden. Mensen handelen met andere woorden inconsistent en irrationeel, maar beschermen zo hun mentale gestel. Zo komen we tot de paradox dat een meer agressieve omgeving niet tot actie aanzet, maar net verlammend werkt, een vehikel voor fascisme. Actiebereidheid volgt dus niet in het niveau van de agressie - integendeel - maar wél uit de versnelling: als er zeer snel een verandering plaatsvindt, kan men door de shock de emotie niet voorkomen, en dan wordt het mogelijk om de overtuiging langer aan te houden.
Deze redenering is direct toepasbaar op de autocratie van Trump of De Wever, en past bij de opkomst van het Nazisme en de verhalen van Hans Fallada. In mijn thesis over de bereidheid tot manifesteren in Europa heb ik dit ook aangeboord, maar mijn verhaal was niet volledig. Ik stelde vast dat de bereidheid minder groot was in Oost-Europa, nochtans het rijk van de grote revoluties, en ook in de laatste decennia nog de focus van hevig verzet - bijvoorbeeld met de Maidan in Oekraïne, protest tegen premiers Ponta en Grindeanu in Roemenië, tegen de vervalste begrotingsscijfers van premier Gyurcsany in Hongarije. Dit verzet is echter ongestructureerd, en komt in golven als antwoord op een ritmeversnelling. In West-Europa is er een continue druk door het middenveld, dat als conscience collective de consistentieconditie overneemt van het individu. Er is niet enkel een structureel effect (de organisatie, een entiteit sui generis die drager is van een discours en middelen mobiliseert), een sociologisch effect (sociaal kapitaal: vertrouwen en cohesie), maar ook psychologisch effect (emotionele outsourcing). We ontdekken nu dat het menselijk brein onbewust taken uitbesteed aan computers, maar we doen dit eigenlijk al sinds jaar en dag met de gemeenschap, alle Thatchers en Johnsons ten spijt.
