Context
Een aantal hoogbejaarde staatsleiders leiden nu zogezegd de nieuwe wereldorde in. Dat er zaken veranderen is duidelijk, maar dat er geen alternatief denkbaar zou zijn op de richting die het techno-fascisme aangeeft is een foute veronderstelling van zwakke geesten met een gebrek aan verbeeldingskracht. In eerdere stukjes heb ik de ontwikkelende wereldorde voorgesteld en de oorzaken van het fascisme belicht. Hier besluit ik het drieluik met een andere versie van de toekomst.
Analyse
Hegeliaans en Marxistisch dialectisch denken gaat uit van interne contradicties die een systeem uitputten, en van een botsing met een alternatief systeem. De clash van these en antithese leidt tot een nieuw systeem - de synthese. De geschiedenisles die Marx doet eindigen met het communisme is het historisch materialisme, waarbij het uitgangspunt is dat economische verschuivingen, eerder dan ideeën of persoonlijkheden, de loop van de geschiedenis bepalen. Zo kwam het feodalisme aan z'n einde en ving het kapitalisme aan door de groeiende economische macht van de stedelijke burgerij, of bourgeoisie, die zich niet zomaar wilde schikken naar het gezag van de grondadel en clerus. Het protestantisme, met z'n nadruk op werelds succes, institutionele soberheid, individualisme en meritocratische rationaliteit, is de gepaste religie, ideologie en cultuur voor deze beweging, maar het vormt de oorzaak, reden of condities niet voor een revolutie.
Het is interessant om de denkoefening te herhalen voor onze tijd, waarin de kapitalistische vrije markteconomie en democratische wereldorde op haar laatste benen loopt. De interne contradictie is duidelijk: exploitatie van arbeid heeft haar limiet bereikt, niet door Verellendung - het socialisme is afgewend door vormen van sociaaldemocratie - maar omdat de internationale handel geïnverteerd is. Het oosten, dat goedkope fabricaten leverde aan het westen, loopt nu technologisch voorop. Men kan dus niet langer Chinezen uitpersen, maar in omgekeerde richting is het moeilijk om de westerse bevolking te verarmen en standaarden te onderdrukken. Dit leidt tot drie bewegingen: ten eerste krampachtig monopoliekapitalisme, gesteund door Big Tech die via afscherming ("ecosystemen") en AI natuurlijke monopolies probeert te creëren. Ten tweede reactionaire tendensen - nationalisme - bij de brede bevolking, die niet alleen status en inkomen verliest, maar er ook nog eens migratie moest bijnemen. Ten derde imperialistische oorlog, wat in feite neerkomt op plunderingen en diefstal. Imperialisme en fascisme zijn dus een logisch eindstadium van kapitalisme, en dit is de 'these'.
Ondanks de zegereeks van de machthebbers en de nieuwe wereldorde die zich aan het vormen is, wordt die these ook uitgedaagd. Het alternatief is echter vrij onbekend. Als tegenmacht voor het kapitalisme kijkt men normaal gezien naar de linkse, travaillistische beweging, of eventueel naar religie en moraal. Deze collectivistische bewegingen zijn niet dood, maar syndicalisme is verouderd en verdeeld door de huidige versplinterde werkorganisatie, en religie heeft de neiging om zich niet als alternatief, maar als legitimatie van ongelijkheid te manifesteren. De religie in opmars, de islam, heeft niets ontvoogdends in zich. Volgens mij komt de uitdaging voor het imperialistisch fascisme uit de andere richting: het minimalistisch individualisme.
De protagonisten van deze revolutie: influencers, geeks, circulaire makers, taxi-chauffeurs, ecologisten. Het is een allegaartje die men niet onmiddellijk zou samenbrengen, maar ze zijn verbonden door het feit dat men op z'n eentje vrij beperkte aspiraties realiseert. Een influencer kan een punt maken, geeks kunnen programma's maken, circulaire makers herstellen producten, taxi-chauffeurs voeren je autonoom van A naar B, en ecologisten overleven dankzij minimale behoeften en minimale belasting van de omgeving. Er is niets collectiefs aan deze beweging, het is zelfs schadelijk. In de mate dat ecologisme erop neerkomt dat anderen gedwongen worden om hun productievermogen en consumptiepatronen neerwaarts bij te stellen, is het gefaald en zal het falen. Maar steeds meer mensen hebben in feite alles waar ze nood aan hebben, behalve tijd en vrienden, en daarvoor bestaan geen fabrieken. Voeding en zorg zullen altijd nodig blijven, maar verder heeft technologie ons zodanig veel gegeven dat een individu verzadigd is. Er is geen slechtere consument en geen gelukkigere mens dan een fietser, en dit is geen geloofsovertuiging maar een materieel feit: met een laptop, gsm, een fiets en een tiny-house is de westerling tevreden, en hij zal zich niet dubbelplooien om kasteelheren te dienen. Degrowth is de schrik voor imperialisten, die slechts bestaan omdat ze de injectienaalden voor de consumptieverslaafden in handen hebben. Hun heerschappij is daarbuiten futiel. Zelfs als doomscrollbedrijven platform na platform opkopen om sociale media te beheersen, zullen er altijd altnernatieven opduiken, eenvoudigweg omdat pulp teleurstelt.
Dit lijkt wellicht misplaatst optimisme, in een wereld vol haat en geweld, en waarbij de vooruitgangsoptimisten lik op stuk krijgen. Vooruitgang is effectief gestopt, maar verdieping is helemaal niet uitgesloten. Eén harde schijf kan ongeveer de wereldliteratuur bevatten, en één zonnepaneel kan het scherm doen oplichten om het te lezen. Boekenkasten en kringloopwinkel puilen uit zonder dat men energie nodig heeft. Er mag ons een vloot aan zelfrijdende wagens opwachten, als mensen nergens moeten zijn staan ze gewoon te roesten. Dat is mijn verwachting, of misschien hoop. Toch is dit realistisch, omdat er zo weinig nodig is, waardoor schaarste als mechanisme van onderdrukking weinig vat heeft op de burgers. You can go your own way.
