dinsdag 15 februari 2022

Poetin en zijn Donbas

15 februari 2022

Napoleon had zijn Waterloo, Hitler had Normandië, de Romeinen raakten halverwege Groot-Britannië... Ergens stop het. Wordt de Donbas het einde voor Poetin? Natuurlijk is alles mogelijk, en men moet Russen op vlak van strategische spelletjes nooit onderschatten. Zelfs als ze niet subtiel te werk gaan, zoals met de vergiftigingen, trollenlegers, cyberaanvallen, politieke moorden of het neerschieten van de MH17, zal dat vaak wel de bedoeling geweest zijn. Niettemin, bij de aanslag op Navalny heeft het er de schijn van mee dat er toch wel amateuristisch gewerkt is, en het zou kunnen dat Poetin zich in Oekraïne aan het vastrijden is. Dat argument wil ik hier even uitwerken.

Van oudsher is het Russische recept om dominantie te tonen in eigen land, door met een sterke hand te regeren, en om verdeeldheid te zaaien in het westen, door infiltratietechnieken en propaganda. De dominantie bij Poetin kreeg een nationalistisch kantje, waarbij hij het opgeven van de Krim en de Donbas nooit heeft willen aanvaarden, zeker niet toen de pro-Russische Janoekovitsj in Oekraïne aan de kant werd gezet door het Maidan-volksprotest in 2014, waarna hij ook toeliet dat de Krim, en vervolgens de Donbas, bezet werden. Men kan deze regio's beschouwen als delen van de bakermat van de Russische en Slavische cultuur, of als eeuwenoude swing states, waar bijvoorbeeld ook de Ottomanen of zelfs de Mongolen ooit de plak zwaaiden (ook Litouwen) - een beetje zoals België dus maar wij hadden Habsburgers en Spanjaarden. Uiteindelijk evolueert dit dan naar een bufferstaat (na ineenstorten USSR), maar het zou geen bufferstaat zijn als ze niet gegeerd was. Daarbij is er een groot verschil tussen de Krim, wat een waardevol landsdeel met kust en mooi weer is, en de Donbas, dat verarmd en verlaten is. Maar voor het nationalistische verhaal doet dat er niet toe. In beide gebieden is men dominant Russischtalig en is het sovjetverleden bij de oude generaties nog niet uitgewist. Dat is recente geschiedenis, maar Poetin nam in een uitgebreid epistel een vlucht doorheen verschillende eeuwen om de historische band tussen de Russen en Oekraïeners te beklemtonen. Jongere generaties hebben hier geen boodschap aan, en het verhelpt niet dat de Sovjet-Unie door interne problemen ontbonden is, niet door westerse interventie. De deelstaten wensten autonomie, het volk wenste vrijheid. In bijna alle voormalige socialistische landen zie je dat ongeveer de helft van de bevolking daar wel bij heeft gevaren, terwijl anderen achterbleven. In Oekraïne is dit Oost-West verdeeld. Niettemin is men er gemiddeld genomen op vooruit gegaan, en zijn de achterblijvers eerder relatief achtergebleven, maar er niet op achteruitgegaan. Alleen percipieert men dit niet altijd zo. In een documentaire van VRT wisten Oekraïners het wel gevat te formuleren: "Er is niets veranderd, we waren arm, en we zijn het nog steeds." Er was sinds de val van de muur geen haat tussen Rusland en Oekraïne, en tot op vandaag kunnen Oekraïners moeilijk geloven dat er een inval komt, ondanks het feit dat de oorlog al acht jaar aan de gang is. Wel is het zo dat sinds de Maidan beweging en de Russische reactie op de afvalligheid van de buren, die dus de bezetting van de Krim en de Donbas teweegbracht, het Oekraïens nationalisme, dat helemaal niet rechts is, aangewakkerd is.

Fast forward 2020, wanneer corona vanuit China het westen treft, en Oost-Europa, inclusief Rusland, aanvankelijk gespaard lijkt te worden. De reden hiervoor is dat men upstream zit: er zijn meer economische bewegingen weg van deze gebieden dan erheen. Downstream gebieden, met name Italië en België, krijgen het hard te verduren. Rusland, net als Cuba, stuurt onmiddellijk medische interventieteams naar Italië, en probeert de Europese epidemiebestrijding in de war te sturen. Dit werkt, en er ontplooit zich een van de grootste drama's sinds de tweede wereldoorlog. Het westen, dat al verzwakt is door marionet Trump in de VS en de identitaire beweging in de EU, lijkt een vogel voor de kat. Rusland kan doen wat het wil, en beheert bovendien de gasreserves. Een gedroomd scenario om haar invloedssfeer veilig te stellen en intern dominant leiderschap te tonen. En dus gaat men Oekraïne ter land en ter zee omsingelen.




Maar wie zijn die leiders? Sergej Lavrov, geboren op 21 maart 1950, en Vladimir Poetin, geboren op 7 oktober 1952. Twee ouder wordende heren die ook grotendeels in het verleden lijken te leven, en die zich bedienen van leugens en manipulatie die zelfs een kind kan doorprikken. Ze hebben misschien nog tien jaar te leven, en het zal niet als machthebber zijn. De momentopname van een recente video, een geacteerde communicatie tussen de twee, toont een parallel met de overgeïnterpreteerde foto van het overleg tussen Poetin en Macron, eveneens aan een veel te grote tafel. Het ging niet om intimidatie, maar angst. Poetin is bang, om zijn macht te verliezen, maar vooral voor zijn gezondheid. Hij leefde sinds de start van de epidemie afgezonderd van de maatschappij, er werd zelfs gespeculeerd dat hij gezondheidsproblemen had. Men noemt zijn verblijf - buiten Moskou - een "bunker". Zijn opgezwollen gezicht, bleke huidskleur, en dun vel onder een dikke laag maquillage verraden dat hij cardiovasculaire problemen heeft die op die leeftijd niet abnormaal zijn (PS 28/2/2022: er zijn andere mogelijke medische verklaringen hiervoor, zie links tabloids). Maar er is meer: corona heeft nu ook Rusland bereikt en zorgt er voor een officieus wereldrecord qua doden, alleen gaat men die boodschap onderdrukken. Het land heeft het dus moeilijk, en wordt ook nog eens getroffen door smeltende permafrost omwille van de klimaatverandering. Het is leuk om het grootste grondgebied op de wereld te controleren, maar als het economisch onbruikbaar is en zelfs een kostenpost wordt, wordt het een zwakte. In die omstandigheden honderdduizenden troepen naar Oekraïne sturen lijkt op een wanhoopspoging, ware het niet dat het geen plotse beslissing is, maar een natuurlijke escalatie veroorzaakt door de initiële reactie op de Maidan, gecombineerd met het verplichte grijpen van de opportuniteit die de westerse zwakte had gelaten. En zoals de Nazi's aan het Oostfront in het stof, of beter het ijs, beten, zo lijkt het nu lastig te worden voor de Russische troepen. Men ziet tanks en afweergeschut, maar geen soldaten: het is koud, nog zeker gedurende de komende twee maanden, en als Rusland getroffen is door omikron, dan zal het leger er ook niet aan ontsnappen. Een malaise is niet ondenkbaar.


Week na week horen we dat de diplomatieke onderhandelingen verder gaan. Macron pleit voor een Finlandisering van Oekraïne, wat in de praktijk neerkomt op een NATO-lidmaatschap, want als je niet aangevallen kan worden heb je ook geen bescherming nodig, en als Oekraïne wél aangevallen wordt krijg je een derde wereldoorlog, want ook omgekeerd geldt dat een bezet Oekraïne kernwapens dichter bij de EU brengt. De symbolische vraag van Rusland om de NATO niet uit te breiden naar Oekraïne kan men moeilijk kracht bijzetten door te dreigen het land binnen te vallen als deze belofte niet gemaakt wordt, want dat is een Catch 22 die Rusland altijd verliest. Ook zij hebben dus baat bij een Finlandisering, en de vraag is of de Donbas en de Krim dan als een soort eerreddende deal worden opgenomen in de nieuwe herverdeling. Hoe dan ook zou het betekenen dat Oekraïne onherroepelijk verwestert, en dat betekent dat Rusland niets te winnen meer heeft, maar het heeft wel nog veel te verliezen, puur omwille van de inspanningen en kostprijs, wanneer het overgaat tot een bezetting. Ook zou het haar internationale positie, bijvoorbeeld in het midden-oosten, in bedreiging brengen. Dus de alternatieve strategie, die Oekraïne onmiddellijk doorzag, was passieve agressie: dreiging die zou zorgen voor een Oekraïens economisch isolement. In die omstandigheden kan Rusland de grenzen openen en eventueel een nieuwe president installeren. Van (komiek) Zelenski was het overigens helemaal niet geweten of hij al dan niet pro-Russisch was. Het volk blijft echter leven in de geest van de Maidan, en dus krijg je gegarandeerd dezelfde spanning als in Wit-Rusland of Kazachstan, tegen het autoritaire regime. Het westen kan dit bestrijden met economische beloftes naar Oekraïne toe, en de "defensieve steun" die op dit moment geleverd wordt, maar moet er rekening mee houden dat de Russische strategie wel eens bot zou kunnen zijn, waarbij Oekraïne onder de voet gelopen wordt en eventueel westers militair materiaal in beslag genomen wordt en de transfers zou overnemen. Het zou voor alle partijen verlies opleveren, zowel strategisch als individueel voor het leiderschap, maar alles is mogelijk eens de lont aan het kruidvat zit, en in dit geval, als terugkrabbelen geen optie meer is, zelfs al zou iedereen het willen. Daarom was het een slimme keuze van Biden om aan te kondigen dat hij dàcht dat Rusland Oekraïne zou binnenvallen: als men het dan alsnog niet doet, dan heeft men zich tenminste tegen de president van de VS verzet. Bovendien dwingt het Zelenski om niet te zwichten voor de Russische druk, medestanders te zoeken, en toch een minimum aan weerstand te tonen, wat de kostprijs van een offensief opdrijft en voor Rusland dus ontradend werkt. Ook de lopende onderhandelingen met Macron en Scholz zouden het eergevoel van Poetin en Lavrov kunnen redden, maar de realiteit blijft dat we dichtbij verplichte keuzes staan. 

Links

Gepost door op