Als een follow-up op de vorige post over Jedi's en Siths, wil ik het nu hebben over een narratief dat bij rechts zeer populair is en waar je niet zo meteen een antwoord op hebt. Ik hoorde er vijftien jaar geleden voor het eerst over: 'differentialisme'. Wat dit betekent is dat er geen probleem is met cultuur, alleen botsen ze als ze samenkomen. Dat is een heel consistente redenering: een rechts politicus kan dus perfect in Marokko een vakantie tussen kamelen en moskeeën doorbrengen, en thuis zeggen dat de islamisering de grootste bedreiging is voor onze maatschappij. Het is ook een reciproque idee, want het dwingt niet tot de overname van andere culturen, dus een islamist en een fascist kunnen het goed met elkaar vinden, en dat zou al eens durven gebeuren. Nog vaker houden ze elkaar in een dynamisch evenwicht: elk wijst naar de andere en zegt tegen zijn volk dat het tenminste niet in de zonde vervalt die je elders ziet.
Het is niet eenvoudig om het hier niet mee eens te zijn: men kan niet zodanig cultureel relativistisch zijn dat men zijn eigen omgeving zonder spijt van de ene dag op de andere zou opgeven. Er gaan problemen gepaard met snelle migratie. Ten slotte heeft men een soort schatplicht tegenover de voorouders die aan de eigen cultuur getimmerd hebben. Maar er zijn twee problemen.
Ten eerste bewegen mensen, en is er een aantrekkingskracht van het exotische. Ik was niet lang geleden op expo over de geschiedenis van de islam ('ook dit is onze geschiedenis'), waar een paar zaken duidelijk kwamen. Om te beginnen is het verhaal van kruisvaarders niet het begin van een geschiedenis: er was een voortdurend getouwtrek tussen de arabieren en de christenen voor Europa, het midden-oosten, en Noord-Afrika. Daarnaast, en nog belangrijker, zijn de latere kolonies geen brute en meedogenloze overheersingen, maar was het oriëntalisme of de aantrekkingskracht van zwart-Afrika echt een selling proposition, wat op een win-win wijst. Je kan immers geen toeristen naar een plek brengen waar ze worden uitgespuwd of alleen door slaven begroet. Het verklaart ook waarom er nog steeds goede relaties zijn tussen de voormalige kolonies en de voormalige kolonisten. Dat neemt de gruwelijke passages niet weg, maar het onderstreept dat mensen graag de banden aanhalen, en dat is net goed. Op het persoonlijke niveau is een groot deel van de mensen best geïnteresseerd in vreemden. Op een geaggregeerd niveau zal men daar een rem op zetten, want anders dreigt men alle vrouwen kwijt te spelen.
Ten tweede, en dat is het punt dat ik hier wil maken, is het niet slecht dat de eigen cultuur -geleidelijk- verandert door migratie. Laten we uit het bovenstaande aanvaarden dat er druppelsgewijs uitwisseling is. Het gevolg daarvan is niet dat de ene cultuur een beetje meer de andere wordt. Wat gebeurt is dat beide culturen een beetje humanistische worden. Dat wil zeggen: de exclusieve kantjes van elke cultuur gaan eraf. Bijvoorbeeld, het niet accepteren van andere religies, wat essentieel is in de meeste godsdiensten, kan men niet overeind houden. Dat Grieken of Turken vervolgens pittabars openen of Chinezen een oosters restaurant, is dan weer totaal onproblematisch. Gaat men mensen weren uit de een of andere zaak, door bijvoorbeeld vooral in de vreemde taal te communiceren, dat gaat men weer uitsluiten. Idem voor de ontvangende cultuur, die bijvoorbeeld via een culturele habitus de deur kan sluiten voor vreemden die de etiquette en het canon van de nieuwe cultuur niet kennen. Humanisme is de deur openzetten.
Een van de moeilijkste commentaren op dit humanisme kwam van de Dalai Lama, die zei dat westerlingen geen boeddhist kunnen zijn. Onze cultuur is Christelijk en dus dienen we een Christelijke religie te belijden. Ik ben zelf meer taoist dan boeddhist, en het taoisme draagt in zich geen territoriale omschrijving, maar ik ben het niet met de Dalai Lama eens. Natuurlijk is het differentialisme te begrijpen - je wil een zekere kritische massa, je moet je kunnen organiseren en wenst niet te versplinteren - maar dat kan bij een vriendelijke oproep zonder exclusieven blijven. Het is prima dat westerlingen Christelijk zijn, maar laat hen vooral ook geïnteresseerd blijven in andere ideeën, om de eigen geest fris te houden en in de toekomst naar elkaar toe te groeien. Dat zal niet het einde van de innovatie zijn, maar is wel een stap vooruit. De conservatieven moeten maar eens uitleggen tot welke eeuw ze liever terugkeren.
